Adroddiad Llawn ar gyfer Adeiladau Rhestredig


Disgrifiad Cryno o Adeilad Rhestredig:


Rhif Cyfeirnod
87840
Rhif yr Adeilad
 
Gradd
II  
Statws
Amddiffyniad Dros dro  
Dyddiad Dynodi
25/02/2021  
Dyddiad Diwygio
 
Enw
Gwelyau hidlo cynharach ar Afon Sawdde islaw Cronfa Ddwr Llyn y Fan Fach, gan gynnwys y coredau  
Cyfeiriad
 

Lleoliad


Awdurdod Unedol
Sir Gaerfyrddin  
Cymuned
Llanddeusant  
Tref
 
Ardal
Llyn y Fan Fach  
Dwyreiniad
280301  
Gogleddiad
223019  
Ochr o'r Stryd
 
Lleoliad
Mae’r coredau tua 1 cilomedr i’r Gogledd o argae’r gronfa ddwr, i’w cyrraedd ar lwybr preifat 3 cilomedr i’r De-ddwyrain o bentref Llanddeusant.  

Disgrifiad


Dosbarthiad bras
 
Cyfnod
 

Cyfnod
Llyn mewn cwm rhewlifol yw Llyn y Fan Fach a gafodd ei addasu’n gronfa ddŵr gan Gyngor Dosbarth Gwledig Llanelli. Dechreuodd y gwaith ar y safle uwchlaw Llanddeusant ym 1914, gan gyflogi, ar y cychwyn, Wyddelod a oedd yn lletya mewn barics ar y safle. I gwblhau’r prosiect cyflogwyd gwrthwynebwyr cydwybodol a gafodd eu drafftio i mewn oherwydd i anawsterau godi ynglŷn â chadw’r gweithlu gwreiddiol mewn amgylchedd ucheldirol anghysbell a heriol. Dan Ddeddf Gwasanaeth Milwrol 1916 roedd pob dyn rhwng 18 a 41 oed yn cael ei orfodi i ymuno â’r fyddin, gyda rhai eithriadau, gan gynnwys y rhai a oedd ym marn y tribiwnlysoedd lleol yn wrthwynebwyr cydwybodol. Yn ymarferol ychydig o ddynion a oedd yn cael eu heithrio’n llwyr o wasanaeth milwrol, gyda’r mwyafrif yn cael eu gorfodi i ymuno â chatrodau’r fyddin. Ar y dechrau, roedd y dynion a oedd yn gwrthod llofnodi papurau’r fyddin, neu wisgo’r lifrai milwrol yn cael eu carcharu. Ond ym mis Gorffennaf 1916, cyflwynodd y Swyddfa Gartref gynlluniau a fyddai’n rhyddhau’r gwrthwynebwyr cydwybodol hyn o’r carchar i wneud gwaith er budd y cyhoedd, gan amlaf llafurwaith corfforol caled mewn gwersylloedd gwaith penodol. Sefydlodd y Swyddfa Gartref 4 gwersyll gwaith yng Nghymru: yn Llanddeusant; Llannon (a oedd hefyd yn rhan o brosiect Gwaith Dŵr Dosbarth Gwledig Llanelli ac a gaewyd ym mis Awst 1917); Penderyn (Rhondda Cynon Taf), lle yr adeiladwyd cronfa ddŵr i gyflenwi dŵr i Aberpennar; a Thalgarth (Powys), lle y defnyddiwyd gwrthwynebwyr cydwybodol i osod prif linell ddŵr ar gyfer sanatoriwm newydd. Ym mis Medi 1916 dechreuodd gwrthwynebwyr cydwybodol a oedd wedi’u carcharu yng ngharcharau Caerdydd a Llanelli gyrraedd Llanddeusant. At ei gilydd defnyddiwyd carfan sylweddol o dros 150 o wrthwynebwyr cydwybodol ar wahanol adegau yn Llanddeusant, y mwyafrif ohonynt yn byw yn y barics a oedd eisoes yn bodoli, a oedd hefyd ag ysbyty, ac mae bron y cyfan ohonynt wedi’u dymchwel ers hynny. Roedd y dynion yn gweithio ar adeiladu’r argae a’r gwaith dŵr cysylltiedig, ond hefyd ar brif bibell ddŵr 25-milltir i gronfa ddŵr gynhaliol yn Llannon, 6 milltir i’r gogledd o Lanelli. Roedd y gwelyau hidlo’n cael eu defnyddio i hidlo cerrig a graean cyn i’r dŵr gael ei bibelli i’r gronfa ddŵr gynhaliol yn Llannon. Roedd y concrid yn cael ei gymysgu ar y safle, gan ddefnyddio tywod wedi’i garthu o’r llyn. Gorffennwyd cyfnod cychwynnol yr adeiladu yn 1918 a chafodd y gwelyau hidlo eu defnyddio tan 1967. Ers/Er 1994, gan nad oedd eu hangen ar gyfer eu pwrpas gwreiddiol, mae’r gwelyau hidlo wedi bod yn ddeorfa brithyllod ac eogiaid.  

Tu allan
Mae Afon Sawdde yn llifo i mewn i’r gwelyau hidlo trwy fwa carreg isel ar yr ochr sydd i fyny’r afon (De). Mae yna 2 wely hidlo, gyda waliau ochr concrid, o ddeutu’r sianel ganol. Ar yr ochr sydd i lawr yr afon mae i’r gwelyau allanol wal argae o gerrig wyneb-craig wedi’u cloddio, a cherrig llyfnach wedi’u naddu i’r gored ganol. Ar yr ochr sydd i fyny’r afon mae 3 cored o gerrig a choncrid, a pharapet ochr yn ochr â’r llwybr ar yr ochr Ddwyreiniol, sydd ag agoriadau gyda rhigolau/slotiau ar gyfer estyll rhwystro.  

Tu mewn
 

Rheswm dros Ddynodi
Wedi’u rhestru fel strwythur peirianneg sifil o ddiddordeb hanesyddol arbennig oherwydd ei ddefnydd o wrthwynebwyr cydwybodol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar waith cenedlaethol-bwysig heb fod a fynnai â’r rhyfel, ac oherwydd ei werth grŵp ynghyd â’r tŷ-falfiau cysylltiedig, y gwelyau hidlo cynharach a’r bont dros Nant Melyn. Mae'r strwythur hwn yn destun Gwarchodaeth Interim o dan Ddeddf Cynllunio (Adeiladau Rhestredig ac Ardaloedd Cadwraeth) 1990. Mae'n drosedd difrodi'r strwythur hwn a gallwch gael eich erlyn. I gael rhagor o wybodaeth am Warchodaeth Interim, ewch i'r dudalen 'Hysbysiadau statudol' ar wefan Cadw. I gael rhagor o wybodaeth am y strwythur hwn, neu i roi gwybod am unrhyw ddifrod, cysylltwch â Cadw.  

Cadw : Adroddiad Llawn ar gyfer Adeiladau Rhestredig [ Cofnodion 1 of 1 ]





Allforio