Adroddiad Llawn ar gyfer Adeiladau Rhestredig


Disgrifiad Cryno o Adeilad Rhestredig:


Rhif Cyfeirnod
87841
Rhif yr Adeilad
 
Gradd
II  
Statws
Amddiffyniad Dros dro  
Dyddiad Dynodi
25/02/2021  
Dyddiad Diwygio
 
Enw
Ty Falfiau ar welyau hidlo cynharach ar Sawdde islaw Cronfa Ddwr Llyn y Fan gan gynnwys y coredau  
Cyfeiriad
 

Lleoliad


Awdurdod Unedol
Sir Gaerfyrddin  
Cymuned
Llanddeusant  
Tref
 
Ardal
Llyn y Fan Fach  
Dwyreiniad
280316  
Gogleddiad
223026  
Ochr o'r Stryd
 
Lleoliad
Yng ngornel gogledd-ddwyreiniol gwelyau hidlo Afon Sawdde, tua 1 cilomedr i’r Gogledd o argae’r gronfa ddwr, i’w gyrraedd ar lwybr preifat 3 cilomedr i’r De-ddwyrain o bentref Llanddeusant.  

Disgrifiad


Dosbarthiad bras
 
Cyfnod
 

Cyfnod
Llyn mewn cwm rhewlifol yw Llyn y Fan Fach a gafodd ei addasu’n gronfa ddŵr gan Gyngor Dosbarth Gwledig Llanelli. Dechreuodd y gwaith ar y safle uwchlaw Llanddeusant ym 1914, gan gyflogi, ar y cychwyn, Wyddelod a oedd yn lletya mewn barics ar y safle. I gwblhau’r prosiect cyflogwyd gwrthwynebwyr cydwybodol a gafodd eu drafftio i mewn oherwydd i anawsterau godi ynglŷn â chadw’r gweithlu gwreiddiol mewn amgylchedd ucheldirol anghysbell a heriol. Dan Ddeddf Gwasanaeth Milwrol 1916 roedd pob dyn rhwng 18 a 41 oed yn cael ei orfodi i ymuno â’r fyddin, gyda rhai eithriadau, gan gynnwys y rhai a oedd ym marn y tribiwnlysoedd lleol yn wrthwynebwyr cydwybodol. Yn ymarferol ychydig o ddynion a oedd yn cael eu heithrio’n llwyr o wasanaeth milwrol, gyda’r mwyafrif yn cael eu gorfodi i ymuno â chatrodau’r fyddin. Ar y dechrau, roedd y dynion a oedd yn gwrthod llofnodi papurau’r fyddin, neu wisgo’r lifrai milwrol yn cael eu carcharu. Ond ym mis Gorffennaf 1916, cyflwynodd y Swyddfa Gartref gynlluniau a fyddai’n rhyddhau’r gwrthwynebwyr cydwybodol hyn o’r carchar i wneud gwaith er budd y cyhoedd, gan amlaf llafurwaith corfforol caled mewn gwersylloedd gwaith penodol. Sefydlodd y Swyddfa Gartref 4 gwersyll gwaith yng Nghymru: yn Llanddeusant; Llannon (a oedd hefyd yn rhan o brosiect Gwaith Dŵr Dosbarth Gwledig Llanelli ac a gaewyd ym mis Awst 1917); Penderyn (Rhondda Cynon Taf), lle yr adeiladwyd cronfa ddŵr i gyflenwi dŵr i Aberpennar; a Thalgarth (Powys), lle y defnyddiwyd gwrthwynebwyr cydwybodol i osod prif linell ddŵr ar gyfer sanatoriwm newydd. Ym mis Medi 1916 dechreuodd gwrthwynebwyr cydwybodol a oedd wedi’u carcharu yng ngharcharau Caerdydd a Llanelli gyrraedd Llanddeusant. At ei gilydd defnyddiwyd carfan sylweddol o dros 150 o wrthwynebwyr cydwybodol ar wahanol adegau yn Llanddeusant, y mwyafrif ohonynt yn byw yn y barics a oedd eisoes yn bodoli, a oedd hefyd ag ysbyty, ac mae bron y cyfan ohonynt wedi’u dymchwel ers hynny. Roedd y dynion yn gweithio ar adeiladu’r argae a’r gwaith dŵr cysylltiedig, ond hefyd ar brif bibell ddŵr 25-milltir i gronfa ddŵr gynhaliol yn Llannon, 6 milltir i’r gogledd o Lanelli. Mae’r Tŷ Falfiau, lle’r oedd llif y dŵr yn cael ei reoli, yng ngornel Gogledd-ddwyrain y gwelyau hidlo.  

Tu allan
Mae’r Tŷ Falfiau yn sefyll ar waelod/sylfaen curedig o gerrig wyneb-craig, ond ar wahân i hynny cerrig wedi’u cloddio gyda chonglfeini wyneb-craig, o dan do llechi talcennog at fargodydd ysgubol sy’n rhoi i’r adeilad ei amlinell wahanol /broffil gwahanol. Drws yn y wal Ddwyreiniol dan lintel goncrid yw’r brif fynedfa. Yn y wal Ogleddol mae ffenestr un-golau ac yn wal y Gorllewin ffenestr ddau-olau fyliynog gydag addurniadau concrid. Ar ochr y Gogledd mae tŷ-allan/penty gyda tho asbestos rhychiog a sment. Ar yr ochr Orllewinol mae iddo ddrws ar lefel islawr yn wynebu’r argae, dan ffenestr ffrâm-bren 2-olau, y naill a’r llall dan linteli concrid, a lle drws wedi’i fordio i fyny yn y wal Ogleddol, ac mae ychwanegiadau carreg a blocwaith pellach ar ochrau Gogleddol a Dwyreiniol y tŷ-allan/penty.  

Tu mewn
 

Rheswm dros Ddynodi
Wedi’i restru fel strwythur peirianneg sifil o ddiddordeb hanesyddol arbennig oherwydd ei ddefnydd o wrthwynebwyr cydwybodol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar waith cenedlaethol-bwysig heb fod â fynnai â’r rhyfel, ac oherwydd ei werth grŵp ynghyd â’r tŷ-falf cysylltiedig, y gwelyau hidlo cynharach a’r bont dros Nant Melyn. Mae'r strwythur hwn yn destun Gwarchodaeth Interim o dan Ddeddf Cynllunio (Adeiladau Rhestredig ac Ardaloedd Cadwraeth) 1990. Mae'n drosedd difrodi'r strwythur hwn a gallwch gael eich erlyn. I gael rhagor o wybodaeth am Warchodaeth Interim, ewch i'r dudalen 'Hysbysiadau statudol' ar wefan Cadw. I gael rhagor o wybodaeth am y strwythur hwn, neu i roi gwybod am unrhyw ddifrod, cysylltwch â Cadw.  

Cadw : Adroddiad Llawn ar gyfer Adeiladau Rhestredig [ Cofnodion 1 of 1 ]





Allforio